توکسوپلاسموز چشمی: علائم، علت، تشخیص و درمان

توکسوپلاسموز چشمی عفونتی انگلی است که به شبکیه و مشیمیه آسیب می‌زند و اگر بی‌توجهی کنید، بینایی‌تان را برای همیشه کم می‌کند. انگل توکسوپلاسما گوندی این بیماری را ایجاد می‌کند و در جهان، شایع‌ترین علت عفونی التهاب پشت چشم است. خوشبختانه چشم‌پزشک با یک معاینه‌ی دقیق، بیماری را شناسایی می‌کند و با دارو مهارش می‌کند. در این مقاله علائم، علت‌ها، روش‌های تشخیص، داروهای درمان و راه‌های پیشگیری را مرور می‌کنیم.

 توکسوپلاسموز چشمی چیست؟

انگل توکسوپلاسما گوندی در بدن بسیاری از انسان‌ها زندگی می‌کند. بر اساس برآوردها، حدود یک‌سوم جمعیت جهان به این انگل آلوده است. بیشتر افراد هیچ علامتی ندارند، چون سیستم ایمنی انگل را مهار می‌کند. اما گاهی انگل به شبکیه می‌رسد و در آنجا کانون التهاب می‌سازد.

پزشکان این التهاب را «رتینوکوروئیدیت توکسوپلاسمایی» می‌نامند، چون هم شبکیه و هم لایه‌ی مشیمیه‌ی زیر آن را درگیر می‌کند. شبکیه لایه‌ای است که نور را دریافت می‌کند و تصویر را به مغز می‌فرستد. بنابراین هر زخمی در این بخش، مستقیم روی دید شما اثر می‌گذارد.

 انگل توکسوپلاسما گوندی چگونه به چشم می‌رسد؟

انگل پس از ورود به بدن، از راه خون به اندام‌های مختلف می‌رسد. بافت چشم، مغز و ماهیچه‌ها برای انگل جای مناسبی هستند. انگل در این بافت‌ها به شکل کیست‌های ریز و خاموش می‌ماند. هر زمان ایمنی بدن ضعیف شود یا کیست‌ها پاره شوند، انگل دوباره فعال می‌شود و بافت اطراف را ملتهب می‌کند.

 چه کسانی بیشتر در معرض ابتلا توکسوپلاسموز چشمی هستند؟

این گروه‌ها بیشتر در خطر هستند:

•  نوزادانی که از مادر آلوده به دنیا می‌آیند
•  افراد دارای ضعف ایمنی، مانند مبتلایان به ایدز یا بیمارانی که داروهای سرکوب‌کننده‌ی ایمنی مصرف می‌کنند
•  کسانی که گوشت نیم‌پز می‌خورند یا با خاک و مدفوع گربه تماس دارند
•  افرادی که قبلاً یک بار به توکسوپلاسموز چشمی دچار شده‌اند

 علائم توکسوپلاسموز چشمی

علائم این بیماری به محل و شدت التهاب بستگی دارد. اگر کانون عفونت از مرکز شبکیه دور باشد، شاید فقط چند لکه‌ی شناور ببینید. اما اگر عفونت به ناحیه‌ی مرکزی دید (ماکولا) یا عصب بینایی نزدیک شود، دید شما به‌سرعت افت می‌کند. معمولاً یک چشم درگیر می‌شود، ولی گاهی هر دو چشم علامت می‌دهند.

 علائم رایج در بزرگسالان

بیماران بیشتر از این نشانه‌ها شکایت می‌کنند:

•  تاری دید که کم‌کم یا ناگهان شروع می‌شود
• دیدن لکه‌ها و تارهای شناور جلوی چشم (مگس‌ پران)
• حساسیت به نور
•  قرمزی و درد خفیف چشم
•  کاهش میدان دید یا سایه در بخشی از دید

گاهی بیمار هیچ دردی حس نمی‌کند و فقط کیفیت دیدش افت می‌کند. به همین دلیل نباید منتظر درد بمانید.

علائم در کودکان و نوزادان

کودکان معمولاً نمی‌توانند مشکل دیدشان را بیان کنند. والدین باید به این نشانه‌ها دقت کنند:

• انحراف چشم (قفسه‌ی چشم یا لوچی)
•  لرزش ریز و مداوم چشم‌ها
• نگاه نکردن به صورت اطرافیان
•  کوچک‌تر بودن یکی از کره‌های چشم
•  ظاهر سفید یا کدر مردمک در عکس‌ها

اگر یکی از این علائم را در کودک‌تان دیدید، فوراً او را نزد چشم‌پزشک ببرید.

 تفاوت توکسوپلاسموز چشمی با سایر عفونت‌های چشم

بسیاری از بیماران علائم را با عفونت‌های سطحی چشم اشتباه می‌گیرند. جدول زیر تفاوت‌های اصلی را نشان می‌دهد:

ویژگی	التهاب ملتحمه (عفونت سطحی)	توکسوپلاسموز چشمی
محل درگیری	سطح و پلک چشم	شبکیه و مشیمیه (ته چشم)
علامت اصلی	قرمزی، اشک‌ریزی، ترشح	تاری دید، لکه‌های شناور
ترشح چرکی	معمولاً دارد	معمولاً ندارد
اثر روی بینایی	معمولاً کم	ممکن است دائمی باشد
روش تشخیص	معاینه‌ی سطحی چشم	معاینه‌ی ته چشم با مردمک گشاد

علت‌ها و راه‌های انتقال توکسوپلاسموز چشمی

انگل از دو مسیر وارد بدن می‌شود. در مسیر اول، مادر در دوران جنینی انگل را به نوزاد می‌رساند. در مسیر دوم، فرد پس از تولد از راه غذا، آب و محیط آلوده به انگل مبتلا می‌شود. پزشکان این دو حالت را عفونت مادرزادی و عفونت اکتسابی می‌نامند. پیش‌تر تصور می‌کردند بیشتر موارد چشمی از دوران جنینی شروع می‌شوند، اما پژوهش‌های تازه نشان می‌دهند عفونت اکتسابی هم سهم بزرگی دارد.

 عفونت اکتسابی

شما در این موارد انگل را دریافت می‌کنید:

•  خوردن گوشت خام یا نیم‌پز، به‌ ویژه گوشت گوسفند، بز و خوک
•  مصرف سبزی و میوه‌ی شسته‌نشده
•  نوشیدن آب آلوده
•  تماس با خاک باغچه یا جعبه‌ی فضولات گربه و بردن دست آلوده به دهان

گربه‌ها تنها میزبان نهایی انگل هستند و با مدفوعشان، تخم آن را دفع می‌کنند. اما خود تماس معمولی با گربه خطر زیادی ندارد. خطر اصلی از مدفوع آلوده و خاک است.

 عفونت مادرزادی

اگر مادر در دوران بارداری برای نخستین بار به توکسوپلاسما آلوده شود، انگل از جفت می‌گذرد و به جنین می‌رسد. کودک ممکن است با ضایعه‌ی چشمی به دنیا بیاید یا چند سال بعد علائم نشان دهد. به همین دلیل پزشکان در بارداری درباره‌ی رعایت بهداشت غذا و پرهیز از تماس با فضولات گربه توصیه می‌کنند.

کیست‌های انگل هرگز از بافت چشم کامل پاک نمی‌شوند. وقتی کیستی پاره شود، انگل دوباره تکثیر پیدا می‌کند و حمله‌ی تازه‌ای شروع می‌شود. عود بیماری شایع است، مخصوصاً در سال‌های اول پس از حمله‌ی نخست. هر حمله‌ی جدید می‌تواند به شبکیه آسیب بیشتری بزند و اسکار تازه بسازد.

 تشخیص توکسوپلاسموز چشمی

چشم‌پزشک در بیشتر موارد از روی ظاهر ضایعه در ته چشم، تشخیص را می‌گذارد. او گاهی به آزمایش‌های کمکی هم نیاز پیدا می‌کند تا بیماری‌های مشابه، مانند سل، سیفلیس یا عفونت‌های ویروسی چشم را کنار بگذارد. تشخیص درست و زودهنگام، مهم‌ترین عامل نجات بینایی است.

 معاینه‌ی ته چشم

پزشک ابتدا با قطره، مردمک شما را گشاد می‌کند. سپس با دستگاه‌های ویژه، شبکیه را بررسی می‌کند. ضایعه‌ی فعال معمولاً کانونی سفید و زرد در شبکیه می‌سازد و مایع شفاف زجاجیه روی آن را کدر می‌کند. اگر کنار این کانون اسکار قدیمی پیدا کند، احتمال توکسوپلاسموز بالا می‌رود.

 آزمایش خون و بررسی مایع چشم

آزمایش آنتی‌بادی IgG و IgM در خون، سابقه‌ی تماس با انگل را نشان می‌دهد. اما چون بسیاری از افراد سالم هم IgG مثبت دارند، نتیجه به‌تنهایی کافی نیست. وقتی تشخیص مبهم بماند، پزشک مقدار کمی از مایع داخل چشم برمی‌دارد و آن را با روش PCR یا اندازه‌گیری آنتی‌بادی موضعی بررسی می‌کند.

 تصویربرداری از شبکیه

دستگاه OCT برش‌های دقیقی از شبکیه تهیه می‌کند و میزان تورم و آسیب را نشان می‌دهد. آنژیوگرافی شبکیه نیز جریان خون و نشت مایع را مشخص می‌کند. پزشک با این تصاویر، پیشرفت درمان را در ملاقات‌های بعدی پیگیری می‌کند.

 درمان توکسوپلاسموز چشمی

درمان توکسوپلاسموز چشمی همیشه به معنای مصرف دارو نیست. در افراد سالم، ضایعه‌های کوچک و دور از مرکز شبکیه معمولاً طی چند هفته خودبه‌خود بهبود می‌یابند. اما پزشک زمانی که ضایعه به ماکولا یا عصب بینایی نزدیک باشد، اندازه‌ی ضایعه بزرگ باشد یا ایمنی بیمار ضعیف باشد، درمان دارویی را شروع می‌کند.

 چه زمانی به دارو نیاز دارید؟

چشم‌پزشک در این شرایط درمان را توصیه می‌کند:

•  ضایعه نزدیک به مرکز دید یا عصب بینایی باشد
•  التهاب شدید باشد و مایع زجاجیه را بپوشاند
•  ضایعه بزرگ باشد یا خوب بهبود نیابد
•  بیمار دچار ضعف ایمنی باشد
•  بیمار باردار یا نوزاد باشد

مدت درمان معمولاً چهار تا شش هفته طول می‌کشد.

 داروهای رایج در درمان توکسوپلاسموز چشمی

پزشک بر اساس وضعیت شما، یکی از این داروها یا ترکیبی از آن‌ها را انتخاب می‌کند:

دارو	توضیح کوتاه
پیریمتامین + سولفادیازین + فولینیک اسید	ترکیب کلاسیک درمان؛ نیاز به آزمایش خون منظم دارد
کوتریموکسازول (تری‌متوپریم/سولفامتوکسازول)	جایگزین ساده‌تر و در دسترس‌تر؛ رایج در بسیاری از مراکز
کلیندامایسین	گزینه‌ی خوراکی یا تزریق داخل چشم
آزیترومایسین	گزینه‌ای با مصرف ساده‌تر برای بعضی بیماران
اسپیرامایسین	داروی انتخابی در بارداری برای کاهش انتقال انگل به جنین

مقدار و مدت مصرف هر دارو را فقط چشم‌پزشک تعیین می‌کند.

 نقش کورتون در درمان

کورتون التهاب و تورم شبکیه را کم می‌کند و از آسیب بیشتر جلوگیری می‌کند. پزشک هیچ‌وقت کورتون را به‌تنهایی تجویز نمی‌کند، چون در این صورت انگل بی‌مهار تکثیر می‌شود. او کورتون را همراه داروی ضدانگل و معمولاً چند روز بعد از شروع آن می‌دهد. بیماران با ضعف ایمنی باید در مصرف کورتون خیلی احتیاط کنند.

بسیاری از بیماران برای درمان سریع عفونت چشم سراغ قطره و پماد می‌روند. اما پماد آنتی‌بیوتیک برای چشم فقط سطح چشم را درمان می‌کند و به ته چشم نمی‌رسد. توکسوپلاسموز در شبکیه جا دارد، پس برای کنترل آن به داروی خوراکی یا تزریق تخصصی نیاز دارید. خوددرمانی، زمان طلایی نجات بینایی را از شما می‌گیرد. هر چه زودتر نزد چشم‌پزشک بروید، احتمال حفظ دید بیشتر است.

اگر حمله‌های شما پشت سر هم تکرار شود یا ضایعه به مرکز دید نزدیک باشد، پزشک مصرف طولانی‌مدت دوز پایین کوتریموکسازول را پیشنهاد می‌کند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند این روش خطر عود را کم می‌کند. این تصمیم را خودتان نگیرید و حتماً با چشم‌پزشک مشورت کنید.

 عوارض توکسوپلاسموز چشمی

اگر درمان به‌موقع شروع نشود یا عفونت بارها عود کند، این عوارض پیش می‌آید:

•  اسکار دائمی در شبکیه و افت دید مرکزی
•  جداشدگی شبکیه
•  آب سیاه (افزایش فشار چشم)
•  آب مروارید زودرس
•  رشد رگ‌های غیرطبیعی زیر شبکیه
•  آسیب عصب بینایی

بیشتر این عوارض با پیگیری منظم و درمان درست قابل پیشگیری هستند.

 پیشگیری از توکسوپلاسموز چشمی

شما با چند عادت ساده، خطر ابتلا را کم می‌کنید:

• گوشت را کامل بپزید و داخل آن صورتی نماند
•  سبزی و میوه را خوب بشویید
•  بعد از کار با خاک و باغبانی، دست‌هایتان را با صابون بشویید
•  تخته و چاقوی گوشت خام را جدا از مواد خوراکی دیگر نگه دارید
•  از آب آشامیدنی سالم استفاده کنید
•  جعبه‌ی فضولات گربه را هر روز تمیز کنید و اگر باردار هستید، این کار را به فرد دیگری بسپارید
•  گربه را با غذای پخته یا کنسرو تغذیه کنید

 چه زمانی باید به چشم‌پزشک مراجعه کنید؟

اگر یکی از این علائم را دارید، بدون تأخیر به چشم‌پزشک مراجعه کنید:

•  تاری دید ناگهانی
•  افزایش لکه‌های شناور یا جرقه‌ی نور
• قرمزی و درد چشم که با گذشت دو روز بهتر نمی‌شود
•  سایه یا پرده در بخشی از میدان دید
•  سابقه‌ی توکسوپلاسموز چشمی و بازگشت علائم
•  بارداری همراه با آزمایش مثبت توکسوپلاسما

 سوالات متداول درباره‌ی توکسوپلاسموز چشمی

 آیا توکسوپلاسموز چشمی کاملاً خوب می‌شود؟

دارو انگل فعال را مهار می‌کند و التهاب را فرو می‌نشاند. اما کیست‌های خاموش در بافت می‌مانند و ممکن است سال‌ها بعد دوباره فعال شوند. بنابراین پزشکان از «کنترل» بیماری سخن می‌گویند، نه ریشه‌کنی کامل.

 آیا توکسوپلاسموز چشمی مسری است؟

خیر. بیمار انگل را مستقیم به اطرافیان منتقل نمی‌کند. انتقال از راه غذا، خاک، آب آلوده یا از مادر به جنین رخ می‌دهد.

 آیا آزمایش IgG مثبت یعنی بیماری چشمی دارم؟

نه. IgG مثبت فقط نشان می‌دهد بدنتان قبلاً با انگل تماس داشته است. تنها معاینه‌ی ته چشم می‌گوید انگل به شبکیه آسیب زده یا نه.

 آیا گربه‌ام را باید از خانه بیرون کنم؟

نیازی نیست. گربه‌ای که در خانه می‌ماند و غذای پخته می‌خورد، خطر کمی دارد. فقط جعبه‌ی فضولات را هر روز تمیز کنید و دست‌هایتان را بشویید.

 آیا توکسوپلاسموز چشمی باعث نابینایی می‌شود؟

در موارد درمان‌نشده یا زمانی که ضایعه به ماکولا برسد، افت دید شدید رخ می‌دهد. با تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم، بیشتر بیماران بینایی مفیدی را نگه می‌دارند.

جمع‌بندی

توکسوپلاسموز چشمی بیماری قابل کنترلی است، به شرط اینکه زود تشخیص بدهید. تاری دید، لکه‌های شناور و حساسیت به نور را جدی بگیرید و برای معاینه‌ی ته چشم نزد چشم‌پزشک بروید. درمان را خودتان شروع نکنید، داروها را کامل مصرف کنید و در جلسات پیگیری شرکت کنید. با رعایت بهداشت غذا و پرهیز از تماس با فضولات گربه، خطر ابتلا و عود بیماری را کم می‌کنید.