گلاب که از تقطیر گلهای رز به دست میآید، یکی از قدیمیترین فرآوردههای گیاهی در تاریخ پزشکی ایران و جهان است و قرنهاست در درمان ناراحتیهای چشم، پوست و دستگاه گوارش به کار میرود.
پژوهشگران در مطالعات آزمایشگاهی و بالینی متعدد، ترکیبات فعال گلاب را شناسایی کرده و نشان دادهاند چرا این مایع شفاف صورتیرنگ میتواند برای چشم مفید باشد. از کاهش التهاب و مقابله با رادیکالهای آزاد گرفته تا تسکین خستگی ناشی از ساعتها خیره شدن به صفحهنمایش، خواص گلاب برای چشم طیف گستردهای را در برمیگیرد.
گلاب چه ترکیباتی دارد که برای چشم مفید است؟
گلاب محصول تقطیر گلهای رز، بهویژه گونه گل محمدی است. فرآیند تقطیر در ایران سابقهای بیش از هزار ساله دارد.
ترکیبات اصلی گلاب که در ایجاد خواص درمانی آن نقش دارند عبارتند از:
فنیلاتانول که بیشترین درصد ترکیبات معطر را تشکیل میدهد و خاصیت ضدمیکروبی دارد. گرانیول و نرول که دو ترپن مونوسیکلیک هستند و اثرات ضدالتهابی و آنتیفانگال از آنها گزارش شده. لینالول آرامشبخش است و در کاهش واکنشهای التهابی نقش دارد. اسید گالیک و فلاونوئیدهای متعدد قویترین آنتیاکسیدانهای موجود در گلاب هستند و در حفاظت از سلولها در برابر آسیب اکسیداتیو بینظیر عمل میکنند.
آنچه گلاب را برای چشم مناسب میسازد، pH آن است که در محدوده ۵.۵ تا ۶.۵ قرار دارد؛ بسیار نزدیک به pH طبیعی اشک انسان (۷.۱ تا ۷.۵). این سازگاری باعث میشود گلاب با مخاط ملتحمه تعامل ملایمی داشته باشد و واکنشهای تحریکی کمتری ایجاد کند. البته تفاوت در pH بین گلاب و اشک وجود دارد و برخی افراد ممکن است در ابتدا احساس سوزش خفیفی داشته باشند که معمولاً گذراست.اما قبل از استفاده حتما با چشم پزشک مش.رت کنید.
خواص گلاب برای کاهش التهاب و قرمزی چشم
التهاب چشم دلایل متعددی از جمله آلرژی فصلی، آلودگی هوا و عفونتهای خفیف دارد. در همه این موارد، پاسخ التهابی بدن با آزاد کردن واسطههای شیمیایی مثل هیستامین و پروستاگلاندینها خود را نشان میدهد.
ترکیبات فنولی موجود در گلاب، بهویژه فلاونوئیدها و اسید گالیک، از طریق مهار آنزیمهای التهابی با این واسطهها مقابله میکنند. مطالعات نشان دادهاند که عصاره گل رز میتواند سطح سیتوکینهای پیشالتهابی را بهطور معناداری کاهش دهد. این سازوکار توضیح میدهد چرا قرار دادن گلاب روی چشم قرمز و ملتهب میتواند در عرض چند دقیقه احساس تسکین ایجاد کند.
در مطالعهای که در مجله Phytotherapy Research منتشر شد، محققان دریافتند که عصاره محمدی اثر مهاری قابلتوجهی بر فعالیت هیالورونیداز دارد؛ آنزیمی که در واکنشهای آلرژیک چشم نقش مهمی ایفا میکند. این یافته مبنای علمی مستحکمی برای استفاده از گلاب در ملتحمهالتهابی آلرژیک فراهم میکند که حتما باید با مشورت دکتر متخصص مصرف شود.
خواص گلاب برای رفع خستگی چشم و خشکی چشم
سندرم بینایی رایانهای یک پدیده نوظهور است که طبق آمار سازمان بهداشت جهانی، بیش از ۶۰ درصد کاربران روزانه رایانه را درگیر میکند. علائم آن شامل خستگی چشم، سردرد، تاری دید، سوزش و احساس خشکی چشم میشود. علت اصلی این مشکل کاهش نرخ پلکزدن از حدود ۱۵ بار در دقیقه در حالت عادی به ۵ تا ۷ بار در دقیقه هنگام کار با صفحهنمایش است که ترشح اشک را مختل میکند.
گلاب با رطوبترسانی ملایم به سطح ملتحمه، میتواند جبران این کمبود رطوبت را تا حدی انجام دهد. روش کاربردی این است که یک تکه پنبه تمیز را با گلاب خنک آغشته کرده و ۱۰ تا ۱۵ دقیقه روی پلکهای بسته قرار دهید. خنکی گلاب به انقباض مویرگهای پلک کمک میکند و تورم احتمالی را کاهش میدهد، در حالی که رطوبت آن به آرامش عضلات خسته اطراف چشم کمک میکند.
برای افراد پشت میزنشین توصیه میشود این کار را یکبار در انتهای روز کاری انجام دهند. نتیجه معمولاً احساس سبکی و تازگی در چشم است که با هیچ داروی شیمیایی بدون عارضه جانبی به این سادگی به دست نمیآید.
خاصیت آنتیاکسیدانی گلاب و محافظت بلندمدت از چشم
عینک آفتابی Adrian Black کومونو با فریم استات دستساز و لنزهای دودی پلاریزه CR-39، مدلی مقاوم و مناسب نور شدید است.
| برند | |
|---|---|
| جنسیت | زنانه, مردانه |
رادیکالهای آزاد مولکولهای ناپایداری هستند که در اثر قرار گرفتن در معرض نور آفتاب، آلودگی هوا، سیگار، رژیم غذایی ناسالم و حتی فرآیندهای متابولیک طبیعی بدن ایجاد میشوند. این مولکولها به پروتئینهای عدسی چشم آسیب میزنند که یکی از عوامل شناختهشده در پیشرفت آب مروارید است. همچنین با آسیب به سلولهای گانگلیونی شبکیه، در ایجاد دژنراسیون ماکولا نقش دارند.
ترکیبات فلاونوئیدی گلاب، از قویترین آنتیاکسیدانهای شناختهشده در دنیای گیاهی هستند. این ترکیبات الکترون اضافی خود را به رادیکالهای آزاد میدهند و آنها را خنثی میکنند. در مطالعات آزمایشگاهی، عصاره گل رز توانسته است اکسیداسیون لیپیدی را در سلولهای رتینال بهطور چشمگیری کاهش دهد.
البته باید بدانید که استفاده موضعی گلاب احتمالاً نمیتواند بهتنهایی این اثرات بلندمدت را ایجاد کند. اما در کنار رژیم غذایی سرشار از آنتیاکسیدان و محافظت از چشم در برابر نور UV، میتواند بخشی از استراتژی مراقبت از چشم باشد.
ضدعفونی ملایم و مقابله با عفونتهای سطحی خفیف
گلاب خاصیت ضدمیکروبی ملایمی دارد که عمدتاً به وجود فنیلاتانول و اسیدهای آلی آن نسبت داده میشود. مطالعات نشان دادهاند که گلاب میتواند در برابر برخی سویههای باکتریایی مثل استافیلوکوک اپیدرمیدیس (که در بلفاریت خفیف نقش دارد) اثر بازدارنده داشته باشد.
این ویژگی گلاب را برای تمیز کردن پلکها در موارد بلفاریت خفیف و تجمع ترشحات صبحگاهی مفید میسازد. با این حال باید تأکید کرد که در عفونتهای باکتریایی یا ویروسی جدی چشم، گلاب بههیچوجه جایگزین آنتیبیوتیکهای تجویزی نمیشود و تأخیر در درمان میتواند عوارض جدی ایجاد کند.
گلاب برای ناخنک چشم
ناخنک ،یک رشد غیرطبیعی و پیشرونده بافت فیبروواسکولار است که روی سطح ملتحمه شکل میگیرد و معمولاً از گوشه داخلی چشم به سمت مرکز قرنیه پیش میرود. این ضایعه در مناطقی با تابش شدید آفتاب، خشکی هوا و گرد و غبار شیوع بیشتری دارد. ایران با توجه به جغرافیای اقلیمی متنوعش، بهویژه در استانهای جنوبی و مناطق کویری، با شیوع قابلتوجهی از ناخنک روبرو است.
علائم ناخنک شامل دیدن یک لکه یا برجستگی سفید یا کرمرنگ روی سفیدی چشم، قرمزی، خارش، احساس جسم خارجی در چشم و در موارد پیشرفته تاری دید ناشی از کشیدگی قرنیه است.
گلاب بهعنوان یک عامل ضدالتهابی طبیعی میتواند قرمزی و تحریک اطراف ناخنک را کاهش دهد. خاصیت مرطوبکنندگی آن هم احساس خشکی و خارش همراه با ناخنک را تسکین میدهد. در طب سنتی ایران توصیه میشود دو تا سه بار در روز، گلاب خنک را به آرامی روی چشم ببندید یا پنبهای آغشته به گلاب روی آن قرار دهید.
اما گلاب برای ناخنک چشم یک نکته بسیار مهم دارد که باید با صراحت گفته شود: این فرآورده گیاهی نمیتواند بافت فیبروواسکولاری که روی قرنیه رشد کرده را از بین ببرد یا پیشرفت ناخنک را متوقف کند. گلاب صرفاً علائم را تسکین میدهد. اگر ناخنک در حال رشد به سمت مرکز بینایی است، دید را تحت تأثیر قرار داده یا اندازه آن بزرگ شده، تنها درمان قطعی جراحی برداشت ناخنک است. استفاده از گلاب نباید بهانهای برای تأخیر در مراجعه به چشمپزشک شود.
روش صحیح استفاده از گلاب برای چشم
استفاده از گلاب نکات مهمی دارد که باید حتما به آن توجه کنید:
انتخاب گلاب مناسب
اولین و مهمترین قدم، انتخاب گلاب با کیفیت مناسب است. گلابهای موجود در بازار را میتوان به چند دسته تقسیم کرد: گلاب صنعتی (که برای مصارف خوراکی نیست و ممکن است حاوی الکل یا مواد نگهدارنده شیمیایی باشد)، گلاب خوراکی درجه یک (که معمولاً از تقطیر دوم به دست میآید و خلوص بیشتری دارد) و گلاب آرایشی بهداشتی (که برای مصرف موضعی فرموله شده).
برای چشم حتماً از گلاب خوراکی درجه یک یا گلاب تقطیر دوم استفاده کنید. اگر امکان تهیه گلاب محلی اصیل از مناطق معتبری مثل کاشان را دارید، این بهترین گزینه است. تاریخ تولید را بررسی کنید و از مصرف گلابهایی که بیش از یک سال از تولیدشان گذشته خودداری کنید.
تست آلرژی قبل از استفاده
پیش از هر بار استفاده جدید از یک نوع گلاب، یک قطره را روی داخل مچ دست بریزید و ۲۰ دقیقه صبر کنید. اگر قرمزی، خارش یا کهیر مشاهده نشد، برای مصرف چشمی مناسب است. افراد دارای حساسیت به گیاهان خانواده Rosaceae (که شامل گل رز، سیب، گلابی، بالنگو و برخی آجیلها هم میشود) باید با احتیاط بیشتری عمل کنند.
روش صحیح چکاندن گلاب
این کار ابتدا باید با مشورت چشم پزشمک صورت بگیرد در صورت تایید ایشان :سر را کمی به عقب بکشید و پلک پایینی را با نوک انگشت آرام پایین بکشید تا یک جیب کوچک ایجاد شود. قطرهچکان را حدود یک سانتیمتر بالاتر از چشم نگه دارید بدون اینکه به پلک یا مژه تماس پیدا کند. یک تا دو قطره را آرام وارد کنید، سپس چشم را ببندید و چند ثانیه آرام بمانید. با یک دستمال کوچک مایع اضافی اطراف چشم را پاک کنید.
نگهداری صحیح
گلاب را در یخچال نگهداری کنید. علاوه بر ماندگاری بیشتر، گلاب خنک احساس تسکین بهتری در چشم ایجاد میکند. پس از باز کردن بطری، بهتر است ظرف یک تا دو هفته مصرف شود. از قطرهچکان اختصاصی برای چشم استفاده کنید و آن را با کسی به اشتراک نگذارید.
گلاب برای چشم برای چه کسانی مناسب نیست؟
استفاده از گلاب برای چشم برای اکثر افراد ایمن است، اما برخی گروهها باید بیشتر مراقب باشند. کسانی که به گل رز یا سایر گیاهان خانواده رز حساسیت دارند باید بهطور کامل از آن خودداری کنند. بیماران مبتلا به گلوکوم، کراتوکونوس، سندرم چشم خشک شدید یا هر بیماری زمینهای چشم پیش از استفاده باید نظر پزشک را بگیرند. کسانی که از لنز تماسی استفاده میکنند باید قبل از استفاده از گلاب لنز را درآورند و حداقل ۳۰ دقیقه صبر کنند. در مورد کودکان زیر ۱۲ سال بدون تأیید پزشک استفاده نشود. و در دوران بارداری هرچند گلاب احتمالاً ایمن است، اما مشورت با پزشک توصیه میشود.
مقایسه گلاب با سایر چشمشویهای رایج
| ماده | خاصیت ضدالتهابی | مرطوبکنندگی | ریسک آلرژی | دسترسی | هزینه |
|---|---|---|---|---|---|
| گلاب خالص | بالا | متوسط | کم تا متوسط | آسان | پایین |
| محلول نمکی ایزوتونیک | ندارد | بالا | بسیار کم | آسان | پایین |
| اشک مصنوعی | ندارد | بسیار بالا | بسیار کم | آسان | متوسط |
| عصاره بابونه | متوسط | کم | متوسط تا زیاد | متوسط | پایین |
| قطره هیالورونیک اسید | ندارد | بسیار بالا | بسیار کم | متوسط | بالا |
| آب خانگی | بسیار پایین | کم | زیاد | متوسط | پایین |
همانطور که این مقایسه نشان میدهد، گلاب تنها گزینه طبیعی در این فهرست است که ترکیب معناداری از خاصیت ضدالتهابی و رطوبترسانی را ارائه میدهد. برای چشم خشک مزمن، اشک مصنوعی یا هیالورونیک اسید همچنان برتری دارند، اما گلاب برای خستگی روزانه، قرمزی خفیف و التهاب آلرژیک فصلی گزینه طبیعی بسیار مناسبی است.
برای مشکلات خفیفی مثل خستگی چشم، قرمزی ناشی از آلرژی فصلی، احساس خشکی بعد از کار با صفحهنمایش و پفهای موقت، گلاب میتواند یک راهحل طبیعی، ایمن و اقتصادی باشد. اما در مواردی مثل دوران مراقبت بعد از عمل آب مروارید، ناخنک پیشرونده یا هر بیماری چشمی زمینهای، باید تصمیم نهایی همیشه با پزشک متخصص باشد.
سوالات متداول
آیا میتوان هر روز از گلاب برای چشم استفاده کرد؟
بله، استفاده یک تا دو بار روزانه برای اکثر افراد بدون مشکل است. اگر بعد از چند روز احساس تحریک یا قرمزی بیشتر داشتید، مصرف را قطع کنید.
گلاب برای درمان گلمژه مفید است؟
گلاب میتواند التهاب اطراف گلمژه را تسکین دهد، اما برای درمان عفونت خود گلمژه کافی نیست. کمپرس آب گرم گزینه مؤثرتری است و در موارد مقاوم باید به پزشک مراجعه شود.
آیا گلاب بازاری برای چشم مناسب است؟
خیر. گلابهای صنعتی ممکن است حاوی الکل، مواد نگهدارنده یا سطح کیفی پایینتری باشند. برای چشم حتماً از گلاب خوراکی یا آرایشی بهداشتی با درجه خلوص بالا استفاده کنید.
آیا گلاب میتواند به کاهش پف زیر چشم کمک کند؟
بله. گلاب خنک با خاصیت انقباض مویرگی خود میتواند پف موقت اطراف چشم ناشی از بیخوابی یا گریه را کاهش دهد. برای این منظور پنبهای آغشته به گلاب سرد را ۱۵ دقیقه روی پلک قرار دهید.
لنز تماسی دارم، چطور از گلاب استفاده کنم؟
قبل از استفاده از گلاب لنز را درآورید. حداقل ۳۰ دقیقه صبر کنید و پس از اطمینان از پاک بودن چشم، لنز را دوباره بگذارید.
آیا مصرف خوراکی گلاب هم برای چشم مفید است؟
بله. مصرف خوراکی گلاب از طریق تأثیر سیستمیک آنتیاکسیدانهایش میتواند اثرات محافظتی بلندمدتتری داشته باشد. مصرف گلاب در چای، شربت یا غذا کاملاً ایمن و مفید است.
گلاب را در چه دمایی نگهداری کنیم؟
نگهداری در یخچال ایدهآل است. علاوه بر ماندگاری بیشتر، گلاب سرد اثر تسکیندهنده بهتری دارد.
